Czynniki psychofizyczne w pracy lekarza stomatologa

Obciążenie emocjonalne

W pracy lekarza stomatologa pojawiają się różnego typu obciążenia emocjonalne (psychonerwowe), które mogą przerodzić się w stres.

Wśród przyczyn obciążenia emocjonalnego wymienić należy:

•    trudności w realizacji wizyt zgodnie z przyjętym grafikiem;

•    konieczność radzenia sobie z trudnymi, niewspółpracującymi pacjentami;

•    pośpiech;

•    stany nagłe pacjentów w gabinecie;

•    brak satysfakcji pacjenta;

•    wykonywanie niezbyt przyjemnych dla pacjenta zabiegów, takich jak znieczulenia miejscowe.

Słowo stres weszło już do codziennego użycia. Pojęcie to wprowadził do nauki w latach 30. ubiegłego wieku Hans Selye. W badaniach nad zwierzętami stwierdził on, że niektóre bodźce, tzw. stresory, do których należały m.in. wysokie temperatury, substancje toksyczne, urazy fizyczne, powodowały pewien powtarzający się, identyczny zestaw reakcji. Ten zestaw zachowań, niezależny od rodzaju bodźca, Hans Selye nazwał stresem.

Z punktu widzenia fizjologicznego za stres uważa się wysoki poziom psychicznego pobudzenia i napięcia w organizmie, często przekraczający możliwości danej osoby do uporania się z nim, co może w skrajnych przypadkach prowadzić do syndromu wypalenia zawodowego.

Stres powstaje w wyniku reakcji organizmu na docierające bodźce, które pobudzają podwzgórze i przysadkę mózgową tak, by stymulowały wydzielanie hormonów nadnerczy (m.in. adrenaliny) do krwi, co powoduje przyspieszenie akcji serca, częstości oddechu i podwyższenie poziomu cukru. W pewnych okolicznościach stres może okazać się pozytywny, stymuluje bowiem do podejmowania nowych wyzwań. Mówimy wtedy, że jest to tzw. eustres. Może się on objawić na przykład w czasie zdawania egzaminu, podczas wystąpienia publicznego lub w trakcie negocjacji z trudnym partnerem. Ten rodzaj stresu, aczkolwiek mobilizujący, nie jest chorobotwórczy.

Po przekroczeniu pewnego poziomu napięcia psychicznego pojawić się może distres, który dezorganizuje funkcjonowanie organizmu, co w konsekwencji może prowadzić do trwałych zmian w określonych narządach i wywołać chorobę.

Uważa się, że stres jest główną przyczyną (nawet w 80%) chorób dotyczących m.in. układu krążenia, trawiennego i mięśniowo-szkieletowego. Osobom pozostającym w stanie chronicznego stresu grożą przede wszystkim: wrzody żołądka i dwunastnicy, nadciśnienie, choroba wieńcowa, zawał serca oraz zaostrzenie odczuwanych dotychczas dolegliwości. Stres w miejscu pracy powoduje spadek wydajności pracowników, wzrost liczby wypadków oraz absencji. Może on też być przyczyną powstawania konfliktów międzyludzkich, wyobcowania, a nawet agresji.

Przyczyny stresu można przedstawić w następujący, schematyczny sposób:

stres = wysokie wymagania + duże ograniczenia + małe wsparcie.

Model ten zakłada, że największe obciążenie stresem zawodowym występuje wówczas, jeżeli trzeba sprostać dużym wymaganiom zawodowym, przy pewnych ograniczeniach – spowodowanych m.in. brakiem odpowiedniego wyposażenia sprzętowego i niedostateczną wiedzą – oraz przy małym wsparciu w działaniu ze strony innych osób.

Należy podkreślić jeszcze jeden fakt – lekarz stomatolog powinien być przygotowany do możliwości wystąpienia w jego gabinecie stanów awaryjnych, takich jak: zasłabnięcie pacjenta (np. chorego na cukrzycę), atak serca czy padaczki. Na miejscu, w gabinecie powinna być także dobrze wyposażona apteczka pierwszej pomocy oraz gaśnica.

Jak stomatolog powinien radzić sobie ze stresem w pracy?

By utrzymać właściwy poziom stresu należy:

•    przemyśleć swoją rolę zawodową, w tym obowiązki i zadania na najbliższy okres;

•    systematycznie wzbogacać swoją wiedzę fachową;

•    dbać o odpowiednie wyposażenie stanowiska pracy;

•    określić stresory, które występują w miejscu pracy, i podjąć wysiłki w celu ich ograniczenia;

•     przeorganizować swój rozkład dnia, tak aby znaleźć czas na odpoczynek, rozrywkę, hobby itd.;

•    ustabilizować godziny snu, by organizm mógł zregenerować siły;

•    ograniczyć napoje wypłukujące magnez, który wspomaga organizm w walce ze stresem (zmniejszyć spożycie czarnej kawy i napojów gazowanych);

•    zwiększyć spożycie produktów bogatych w magnez (m.in. płatków owsianych, kiełków zbożowych, orzechów, gorzkiej czekolady itd.);

•    być asertywnym, zachowując przez to swoją prywatność i kształtując umiejętność mówienia „nie” (np. „nie mogę ci pożyczyć”, „nie mogę wykonać tej pracy – musisz to zrobić sam”, „nie wezmę w tym udziału – mam inne plany” itd.);

•    akceptować siebie takim jakim jestem i nie popadać w kompleks niższości;

•    starać się oddychać głęboko i spokojnie; kiedy jesteśmy zdenerwowani, oddychamy szybko i bardzo płytko. Krew dostaje wtedy mniejszą ilość tlenu, a organizm mniej energii. Prawidłowy oddech to odpoczynek dla ciała i ukojenie dla nerwów;

•    nie unikać ruchu;

•    relaksować się w wannie, pod prysznicem lub na basenie. Częste pływanie jest szczególnie wskazane. Po wielogodzinnej pracy wszystkie mięśnie są napięte, szczególnie szyi i karku. Ciepła kąpiel i ruch w wodzie powodują rozluźnienie mięśni (również twarzy).

Na zakończenie przedstawimy krótkie refleksje, dotyczące omawianego tematu, w których znajdą się rady Dalajlamy i prawa Alberta Fensterheima.

Rady Dalajlamy

Dalajlama, duchowy przywódca Tybetańczyków, w jednym ze swych wywiadów podał następujące rady odnoszące się do stresu:

•    Musisz zastanowić się nad tym, co jest twoim problemem, a co źródłem problemów. Troska i stres są tylko objawem kłopotów. Kiedy będziesz analizować problemy, spostrzeżesz, że nie wszystko jest złe w twoim życiu. Wtedy twój stres się zmniejszy. Zawsze gdy spotyka nas coś złego, musimy na to spojrzeć z dystansu. Z bliska problemy nabierają monstrualnych rozmiarów, a z dalszej perspektywy są tym, czym naprawdę są – po prostu zwykłymi problemami!

•    Patrząc na nasze życie, musimy pamiętać także o tym, aby dobrze wykorzystać dany nam czas. By nasze życie miało znaczenie, powinniśmy pomagać innym, to jest sposób na osiągnięcie satysfakcji. Gdy przez ciebie inne osoby cierpią, to stajesz się ich wrogiem, tracisz przyjaciół, zostajesz osamotniony i żyjesz w stresie. W twoim interesie jest to, by nie krzywdzić i pomagać innym!

Prawa asertywności Alberta Fensterheima

Jedną z podstaw radzenia sobie ze stresem jest asertywność. Przytaczamy tutaj prawa asertywności podane przez Alberta Fensterheima, amerykańskiego psychologa, jednego z prekursorów idei i treningu umiejętności asertywnych. Sformułował on pięć praw, które – jego zdaniem – byłyby wystarczające do właściwej regulacji granic wzajemnych zachowań. Oto one:

•    Masz prawo wyrażać swoje uczucia, pragnienia i opinie, dopóki nie rani to drugiej  osoby.

•    Masz prawo wyrażać swoje uczucia, pragnienia i opinie nawet wtedy, gdy rani to drugą osobę pod warunkiem, że twoje intencje nie są agresywne, lecz asertywne.

•    Masz prawo do przedstawiania innym swoich próśb, dopóki uznajesz, że oni mają  prawo odmówić.

•    Bywają sytuacje, gdy wzajemne prawa nie są jasno określone, ale zawsze można je  ustalić po przedyskutowaniu sprawy z drugą osobą.

•    Masz prawo korzystać ze swoich praw.

Warto przypomnieć, że zarówno idea asertywności, jak i prawa Fensterheima, stanowiące jej istotny składnik, nie są alternatywą czy konkurencją dla praw człowieka i obywatela, które mają znacznie szerszy zakres. Prawa Fensterheima odnoszą się wyłącznie do bezpośredniego kontaktu jednej osoby z drugą i starają się odpowiedzieć wyłącznie na pytanie, co wolno jednej osobie w stosunku do drugiej i jakie komunikaty można uznać za dopuszczalne i uzasadnione w czasie rozmowy.

Autor:
mgr Emilian Kornobis

Zdjęcia:

Shutterstock

Piśmiennictwo:

1.     Jędrzejczyk A.: Przygotowanie gabinetu stomatologicznego do pracy. Wyd. Instytut Technologii Eksploatacji – PIB; Radom 2007, 1.
2.     Jędrzejczyk A.: Przygotowanie aparatury i instrumentów stomatologicznych. Wyd. Instytut Technologii Eksploatacji – PIB; Radom 2007.
3.     Koradecka D. (red.): Bezpieczeństwo pracy i ergonomia. Wyd. CIOP-PIB; Warszawa 1997.
4.     Pellowska-Piontek M., Kochańska B.: Ergonomia w stomatologii. Wyd. Akademia Medyczna w Gdańsku; Gdańsk 2005.
5.     Sęk H., Cieślak R. (red.): Wsparcie społeczne, stres i zdrowie. Wyd. PWN; Warszawa 2004.
6.     Terelak J.: Człowiek i stres. Wyd. Oficyna Branta; Bydgoszcz 2008.
7.     Affelska-Jercha A., Lewczuk E., Tomczyk J.:  Zawodowe zagrożenia zdrowotne w gabinetach stomatologicznych. „Mies. Medycyna Pracy”, 2/2002; Wyd. IMP; Łódź 2002.
8.     Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy  (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm.).
9.     Ustawa z 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz.U. z 2011 r., nr 112, poz. 654 ze zm.).
10.   Ustawa z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi  (Dz. U. z 2008 r., nr 234 poz. 1570).
11.   Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 lutego 
2011 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać pod względem fachowym i sanitarnym pomieszczenia i urządzenia zakładu opieki zdrowotnej (Dz.U. z 2011 r., nr 31, poz. 158).
12.   Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy  (t.j. Dz.U. z 2003 r. nr 169, poz. 1650 ze zm.).
13.   Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 30 czerwca 1984 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy w poradniach i pracowniach stomatologicznych (Dz.U. z 1984 r., nr 37, poz. 197).
14.   Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 czerwca 
2012 r., w sprawie szczegółowych wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia i urządzenia podmiotu wykonującego działalność leczniczą  (Dz.U. z 2012 r., poz.739).
15.   Rozporządzenie Rady Ministrów z 30 czerwca 
2009 r. w sprawie chorób zawodowych  (Dz.U. z 2009 r., nr 105, poz. 869 ze zm.).